Phát triển vùng nguyên liệu Atiso đỏ gắn sản phẩm OCOP ở miền biển Thanh Hóa

Đánh thức vùng cát ven biển bằng nông nghiệp hữu cơ

Ít ai nghĩ rằng trên vùng cát ven biển Hải Lĩnh (Thanh Hóa), nơi từng chỉ có phi lao chắn gió và những bãi cát bỏng rát quanh năm, lại hình thành một trang trại xanh tốt với hàng chục nghìn cây Atiso đỏ, dâu tằm Đài Loan, dừa lùn và nhiều loại cây trồng mới. Sự thay đổi ấy bắt nguồn từ quyết tâm của bà Lê Thị Ngọc, Giám đốc Công ty TNHH Sản xuất kinh doanh Dịch vụ thương mại Vận tải Hoàn Ngọc, người đã lựa chọn đầu tư vào nông nghiệp bằng tư duy khác biệt: biến vùng đất khó thành vùng nguyên liệu có giá trị.

Nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực vận tải Bắc - Nam giúp bà Ngọc có cơ hội tiếp cận nhiều mô hình sản xuất ở các địa phương. Trong những chuyến đi, bà nhận thấy điều kiện tự nhiên của Ninh Thuận khá tương đồng với vùng cát ven biển quê mình nhưng vẫn có thể phát triển thành công cây nho. Từ đó, bà bắt đầu đặt câu hỏi vì sao những vùng đất cát ở Hải Lĩnh lại chỉ trồng phi lao mà chưa được khai thác bằng các loại cây trồng có giá trị kinh tế.

Năm 2017, bà đưa giống Atiso đỏ từ Lâm Đồng về trồng thử nghiệm. Đây là thời điểm nhiều người hoài nghi bởi Atiso đỏ vốn được biết đến là cây phù hợp với khí hậu mát mẻ hơn. Để cây thích nghi với điều kiện khắc nghiệt của vùng cát ven biển, bà cải tạo đất bằng cách đào hố sâu, bón phân chuồng hoai mục, xây dựng hồ chứa nước lót bạt và đầu tư hệ thống tưới nhỏ giọt đến từng gốc cây.

Theo bà Ngọc, điều kiện quan trọng nhất giúp cây sinh trưởng là duy trì độ ẩm ổn định cho vùng rễ. Trên nền cát khô, chỉ cần giữ được nước quanh gốc cây, kết hợp bổ sung hữu cơ thường xuyên, Atiso đỏ vẫn phát triển khỏe mạnh, cho năng suất cao.

Thành công bước đầu đã tạo động lực để năm 2019 bà mở rộng quy mô sản xuất. Hiện trang trại duy trì khoảng 16.500 gốc Atiso đỏ, sản lượng bình quân đạt khoảng 33 tấn hoa mỗi năm. Không dừng lại ở đó, bà tiếp tục đưa giống dâu tằm Đài Loan về trồng. Trong bối cảnh dịch COVID-19 diễn biến phức tạp, việc nhập giống gặp rất nhiều khó khăn, chi phí vận chuyển bằng đường hàng không lên tới 100.000 đồng mỗi hom giống. Tuy nhiên, quyết tâm thử nghiệm đã mang lại kết quả tích cực khi cây thích nghi tốt với điều kiện địa phương.

Đến nay, trang trại có khoảng 5.500 gốc dâu tằm Đài Loan, cho thu hoạch khoảng 16,5 tấn quả mỗi năm. Quả dâu có kích thước lớn, vị ngọt đậm, phù hợp để chế biến các sản phẩm giá trị gia tăng.

Song song với Atiso đỏ và dâu tằm, bà Ngọc tiếp tục đưa hơn 2.000 cây dừa lùn từ Bến Tre về trồng xen trong trang trại nhằm tạo bóng mát, giảm bức xạ nhiệt cho cây trồng. Những năm gần đây, bà còn thử nghiệm thành công giống nho Ninh Thuận, cây si-rô và cỏ ngọt để đa dạng hóa nguồn nguyên liệu phục vụ chế biến.

Điểm đáng chú ý trong mô hình là định hướng sản xuất hữu cơ ngay từ đầu. Theo bà Ngọc, đất cát ven biển có hàm lượng muối khá cao, nếu lạm dụng phân bón hóa học sẽ khiến đất nhanh thoái hóa. Vì vậy, toàn bộ cây trồng được bón bằng phân hữu cơ. Những năm đầu, gia đình mua phân chuồng từ các trang trại bò sữa. Sau đó chủ động phát triển chăn nuôi lợn, gà để tạo nguồn phân bón tại chỗ.

Đến nay, quy mô sản xuất của doanh nghiệp đã mở rộng lên khoảng 11 ha vùng nguyên liệu tại Hải Lĩnh, Phú Sơn và liên kết với nông dân ở huyện Yên Định. Ngoài việc mở rộng diện tích, doanh nghiệp còn hỗ trợ hạt giống Atiso đỏ miễn phí cho người dân và cam kết thu mua sản phẩm, từng bước hình thành vùng nguyên liệu ổn định.

Theo đánh giá của ngành nông nghiệp địa phương, đây là mô hình tiêu biểu trong khai thác hiệu quả đất cát ven biển theo hướng nông nghiệp hữu cơ, tạo giá trị kinh tế cao trên vùng đất trước đây gần như bị bỏ hoang.

Chế biến sâu nâng tầm nông sản và xây dựng thương hiệu OCOP

Ngay từ khi vùng nguyên liệu dần ổn định, bà Lê Thị Ngọc xác định chỉ sản xuất nguyên liệu sẽ khó tạo giá trị bền vững. Vì vậy, doanh nghiệp lựa chọn hướng đầu tư chế biến sâu nhằm kéo dài chuỗi giá trị nông sản.

Giai đoạn 2021-2022, Công ty Hoàn Ngọc đầu tư xây dựng nhà xưởng chế biến với hệ thống lên men, tinh lọc, chưng cất và đóng chai hiện đại. Công nghệ được nghiên cứu, học hỏi từ các cơ sở sản xuất ở Tây Nguyên và các tỉnh phía Nam, đồng thời từng bước hoàn thiện để phù hợp với nguồn nguyên liệu của địa phương.

Hoa Atiso đỏ sau thu hoạch được xử lý và ngâm ủ theo quy trình gần giống sản xuất rượu vang nhằm giữ màu sắc tự nhiên và hương vị đặc trưng. Một điểm mới là doanh nghiệp sử dụng cỏ ngọt thay thế đường trong quá trình sản xuất nước cốt Atiso, đáp ứng xu hướng tiêu dùng các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên, giảm lượng đường bổ sung.

Bên cạnh Atiso đỏ, quả dâu tằm Đài Loan cũng được chế biến thành nhiều dòng sản phẩm như rượu dâu, nước cốt hoa quả và các sản phẩm đồ uống khác. Hệ thống máy móc được đầu tư đồng bộ giúp kiểm soát chất lượng sản phẩm, đáp ứng các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc.

Hiện doanh nghiệp đã xây dựng được bốn sản phẩm OCOP cấp tỉnh, gồm Nước cốt hoa Atiso Ngọc Hoàn đạt OCOP 4 sao; Rượu dâu tằm Đài Loan Ngọc Hoàn, Nước cốt hoa quả Ngọc Hoàn và Trà Atiso Ngọc Hoàn đạt OCOP 3 sao. Đồng thời, cơ sở cũng được cấp chứng nhận ISO 22000:2018 và vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn VietGAP.

Không chỉ đầu tư chế biến, doanh nghiệp còn xây dựng mô hình sản xuất tuần hoàn nhằm giảm thiểu phát thải và tận dụng tối đa phụ phẩm. Bã hoa quả sau ép được sử dụng làm thức ăn chăn nuôi; bã rượu tiếp tục phục vụ chăn nuôi gia súc, gia cầm; chất thải chăn nuôi được xử lý qua hệ thống biogas rồi phối trộn thành phân hữu cơ quay trở lại phục vụ cây trồng. Chu trình này vừa giảm chi phí sản xuất, vừa góp phần bảo vệ môi trường.

Hiện cơ sở tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 4 lao động và từ 7-8 lao động thời vụ, với thu nhập bình quân khoảng 8 triệu đồng/người/tháng. Doanh nghiệp cũng đang nghiên cứu phát triển các dòng nước hoa quả đóng lon nhằm mở rộng thị trường trong nước và hướng tới xuất khẩu.

Với tổng mức đầu tư hơn 10 tỷ đồng cho vùng nguyên liệu, nhà xưởng và hệ thống chế biến, lợi nhuận trước mắt chưa tương xứng với vốn bỏ ra. Tuy nhiên, theo bà Lê Thị Ngọc, mục tiêu lớn hơn là xây dựng những sản phẩm mang bản sắc địa phương từ chính nguồn nguyên liệu trên vùng đất cát ven biển.

Việc hình thành vùng nguyên liệu gắn với chế biến sâu, sản xuất tuần hoàn và phát triển sản phẩm OCOP không chỉ nâng cao giá trị nông sản mà còn mở thêm sinh kế cho người dân địa phương. Cách làm của Công ty Hoàn Ngọc cũng cho thấy tiềm năng khai thác hiệu quả những vùng đất khó khi có sự đầu tư bài bản về kỹ thuật, công nghệ và định hướng thị trường, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển nông nghiệp xanh, bền vững.